Elektrikman.ru o‘zbek tilida
Elektr qalqoni sxemasini tushunish: avtomatlar, UZO, N va PE
Kvartira yoki uy elektr qalqonidagi kirish liniyasi, avtomatik o‘chirgichlar, UZO, difavtomatlar, N va PE shinalari hamda guruhlarning vazifasini tushuntiruvchi qo‘llanma.
Asosiy tushuncha
Kvartira elektr qalqoni nima uchun kerak
Kvartira elektr qalqoni elektr energiyasini alohida liniyalarga taqsimlaydi, kommutatsiya va himoya apparatlarini joylashtiradi hamda elektr tizimini tushunarli guruhlarga ajratishga yordam beradi.
Elektrni qabul qilish
Qalqonga qavat qalqoni, hisoblagich yoki boshqa taqsimlash qurilmasidan kirish kabeli keladi.
Liniyalarga taqsimlash
Yoritish, rozetkalar va statsionar jihozlar alohida guruhlarga bo‘linishi mumkin.
Nosozlikdan himoya qilish
Avtomat, UZO va difavtomatlar o‘z vazifasiga muvofiq elektr zanjirini uzadi.
Elektrni boshqarish
Alohida liniyani yoki butun kvartira ta’minotini zarur hollarda o‘chirish imkonini beradi.
Nosozlikni aniqlash
To‘g‘ri markirovka qaysi liniyada muammo mavjudligini tezroq tushunishga yordam beradi.
Keyingi xizmat ko‘rsatish
Tushunarli sxema kelajakdagi tekshiruv, ta’mirlash va o‘zgartirishlarni xavfsizroq qiladi.
Tushuntiruvchi misol
Elektr qalqonidagi energiya yo‘nalishi
Quyidagi tuzilma faqat umumiy tushuntiruvchi misol. Haqiqiy qalqondagi apparatlar tarkibi va ketma-ketligi tasdiqlangan sxema, elektr ta’minoti tizimi va obyekt sharoitiga bog‘liq.
Elektr energiyasi qalqonga kiradi.
Qalqonni o‘chirish yoki kirish liniyasini himoya qilish.
UZO, kuchlanish relesi, UZIP yoki boshqa qurilmalar bo‘lishi mumkin.
MCB yoki RCBO orqali alohida liniyalar himoyalanadi.
Yoritish, rozetka va alohida elektr jihozlari.
Sxemadagi apparatlar soni, ularning joylashuvi, qutblar soni, N o‘tkazgichining yo‘li va himoya apparatlari o‘rtasidagi bog‘lanish haqiqiy elektr sxemasi bo‘yicha aniqlanadi.
Sxemadagi belgilar
Elektr qalqonida uchraydigan asosiy qisqartmalar
Faza o‘tkazgichi
Bir fazali tarmoqda odatda L, uch fazali tarmoqda L1, L2 va L3 bilan belgilanadi.
Neytral o‘tkazgich
Elektr zanjirining ishchi neytral o‘tkazgichi. PE bilan bir xil vazifani bajarmaydi.
Himoya o‘tkazgichi
Elektr jihozlarining ochiq metall qismlarini himoya tizimiga ulashda ishlatiladi.
Birlashtirilgan o‘tkazgich
Neytral va himoya vazifalari bitta o‘tkazgichda birlashtirilgan tizim elementi.
Avtomatik o‘chirgich
Ortiqcha yuk va qisqa tutashuv tokidan himoya qiladigan apparat.
UZO yoki VDT
Differensial tokni nazorat qiladigan, lekin ichida ortiqcha tok himoyasi bo‘lmasligi mumkin bo‘lgan apparat.
Difavtomat yoki AVDT
Avtomat va differensial himoya vazifalarini bir apparatda birlashtiradi.
UZIP
Impulsli o‘ta kuchlanishni cheklashga mo‘ljallangan himoya qurilmasi.
UZDP
Ayrim xavfli elektr yoyi belgilarini aniqlashga mo‘ljallangan qurilma.
Avtomat belgisi
Elektr sxemalarida avtomatik o‘chirgich uchun uchrashi mumkin.
Differensial apparat belgisi
Sxema va loyihalarda UZO yoki difavtomat uchun ishlatilishi mumkin.
Ajratgich belgisi
Elektr zanjirini ajratish uchun mo‘ljallangan apparatni bildirishi mumkin.
Muhim xavfsizlik qismi
N va PE shinalari o‘rtasidagi farq
N va PE shinalari tashqi ko‘rinishidan o‘xshash bo‘lishi mumkin, lekin ular elektr tizimida turli vazifalarni bajaradi.
Turli UZO yoki difavtomatlardan keyingi N o‘tkazgichlarini aralashtirish mumkin emas.
Guruh liniyasidagi N va PE o‘tkazgichlari bitta umumiy qisqich ostiga ulanmasligi kerak.
Rozetkada N dan PE yasash yoki ularni ko‘prik bilan ulash xavfli yechim hisoblanadi.
PEN o‘tkazgichini ajratish joyi elektr ta’minoti tizimi va tasdiqlangan sxema bo‘yicha aniqlanadi.
Chiqish liniyalari
Elektr qalqonidagi guruhlar qanday nomlanadi
Guruh nomi apparatning qaysi xona yoki jihozga elektr uzatayotganini tushunarli ko‘rsatishi kerak. «Rozetkalar» yoki «yoritish» kabi juda umumiy yozuvlar katta kvartirada yetarli bo‘lmasligi mumkin.
Amaliy tahlil
Elektr qalqoni sxemasini bosqichma-bosqich qanday o‘qish kerak
Quyidagi tartib qalqon tuzilishini tushunish uchun mo‘ljallangan. Himoya qopqoqlarini ochmasdan faqat mavjud yozuvlar, sxema va apparatlarning tashqi markirovkasi o‘rganiladi.
- 1
Qalqon turini aniqlang
Bu qavat qalqoni, kvartira qalqoni, hisob va taqsimlash qalqoni yoki faqat guruh qalqonimi?
- 2
Kirish liniyasini toping
Sxemada elektr energiyasi qayerdan kelishi va asosiy kirish apparati qaysi ekanini aniqlang.
- 3
Tarmoq turini tekshiring
Qalqon bir fazali yoki uch fazali ekanini L, L1, L2, L3 va apparatlar markirovkasi orqali aniqlash mumkin.
- 4
Himoya apparatlarini ajrating
Qaysi apparat MCB, RCD yoki RCBO ekanini korpusdagi belgi, TEST tugmasi va markirovka orqali aniqlang.
- 5
Guruhlarning bog‘lanishini ko‘ring
Bitta UZO dan keyin nechta guruh avtomati joylashganini yoki har bir liniya alohida RCBO bilan himoyalanganini aniqlang.
- 6
N shinalarini sxema bilan solishtiring
Har bir UZO guruhiga tegishli neytral o‘tkazgichlar qaysi N shinaga borishi sxemada tushunarli bo‘lishi kerak.
- 7
PE himoya qismini aniqlang
Guruh liniyalarining PE o‘tkazgichlari alohida himoya shinasi bilan bog‘langan bo‘lishi kerak.
- 8
Markirovkani tekshiring
Har bir apparat, kabel va guruhning nomi sxema va haqiqiy qalqonda bir-biriga mos kelishi kerak.
Tekshiruv belgilar
Elektr qalqonidagi keng tarqalgan xatolar
Guruhlarning nomi yo‘q
Qaysi avtomat qaysi xona yoki jihozga tegishli ekanini aniqlash qiyinlashadi.
Sxema haqiqiy qalqonga mos emas
Keyingi o‘zgartirishlar sxemaga va apparatlar ro‘yxatiga kiritilmagan.
N o‘tkazgichlari aralashtirilgan
Turli UZO guruhlarining neytrallari noto‘g‘ri birlashtirilgan bo‘lishi mumkin.
N va PE noto‘g‘ri birlashtirilgan
Guruh qalqoni yoki rozetkada o‘zboshimchalik bilan ko‘prik o‘rnatilgan.
Oddiy UZO avtomatsiz qolgan
UZO uchun muvofiqlashtirilgan ortiqcha tok himoyasi ko‘rsatilmagan.
Apparat kabelga mos emas
Avtomat nominali kabel va montaj sharoitini hisobga olmasdan tanlangan.
Qisqichda bir nechta mos bo‘lmagan tomir
Apparat ishlab chiqaruvchisi ruxsat bermagan ulanish kontaktni yomonlashtirishi mumkin.
Ochiq mis yoki shikastlangan izolyatsiya
Tomir juda uzun tozalangan yoki ulanish vaqtida izolyatsiya shikastlangan.
Qalqonda joy qolmagan
Keyingi xizmat, qo‘shimcha apparat yoki simlarni tartibli joylashtirish qiyinlashadi.
Kabel va shinalar belgilanmagan
Keyingi mutaxassis o‘tkazgichlarning vazifasini qayta aniqlashga majbur bo‘ladi.
Kuyish yoki qizish izlari
Rang o‘zgarishi, erigan plastik yoki kuygan hid kontakt muammosini ko‘rsatishi mumkin.
Himoya qopqoqlari yo‘q
Tok o‘tkazuvchi qismlarga tasodifiy tegish xavfi oshadi.
Qalqon hujjatlari
Elektr qalqoni bilan birga nima saqlanishi kerak
Bir chiziqli sxema
Kirish, himoya apparatlari, shinalar va chiqish guruhlari ko‘rsatiladi.
Guruhlar ro‘yxati
Har bir avtomat yoki difavtomatning vazifasi tushunarli nom bilan yoziladi.
Apparatlar ro‘yxati
Qurilma turi, nominal qiymati, xarakteristikasi va boshqa zarur parametrlar.
Yashirin liniyalar fotosuratlari
Devor va shift yopilishidan oldingi kabel yo‘llari qayd etiladi.
Sinov va o‘lchov ma’lumotlari
Obyekt va ish turiga qarab zarur tekshiruv natijalari saqlanadi.
Apparat yo‘riqnomalari
TEST tugmasi, xizmat ko‘rsatish va foydalanish bo‘yicha ishlab chiqaruvchi talablari.
Savol va javoblar
Elektr qalqoni sxemasi haqida ko‘p beriladigan savollar
Elektr qalqonidagi barcha apparatlar avtomatmi?
Yo‘q. Qalqonda avtomatik o‘chirgich, UZO, difavtomat, kuchlanish relesi, kontaktor, UZIP va boshqa qurilmalar bo‘lishi mumkin.
N va PE shinalari bir xilmi?
Yo‘q. N ishchi neytral, PE esa himoya o‘tkazgichlari uchun ishlatiladi. Ularning vazifasi va ulanish tartibi bir xil emas.
Nega qalqonda bir nechta N shinasi bo‘lishi mumkin?
Turli UZO guruhlaridan keyingi neytral o‘tkazgichlarni ajratish uchun bir nechta N shinasi ishlatilishi mumkin.
Elektr qalqonidagi chapdan o‘ngga tartib har doim bir xilmi?
Yo‘q. Apparatlarning joylashuvi sxema, qalqon konstruksiyasi va montaj yechimiga bog‘liq. Faqat tashqi tartibga qarab elektr bog‘lanishni aniqlab bo‘lmaydi.
Bir chiziqli sxema nima?
Bu elektr ta’minotining asosiy tuzilishini, apparatlar va guruhlar o‘rtasidagi bog‘lanishni soddalashtirilgan shaklda ko‘rsatadigan sxema.
Qalqon eshigini ochib apparat yozuvlarini ko‘rish mumkinmi?
Faqat oddiy foydalanish uchun mo‘ljallangan tashqi eshikni ochish mumkin. Ichki himoya qopqoqlari va plombalangan qismlar yechilmasligi kerak.
Fotosurat bo‘yicha qalqon xavfsizligini aniqlash mumkinmi?
Fotosurat ayrim ko‘rinadigan kamchiliklarni aniqlashga yordam beradi, lekin elektr o‘lchovlari, qisqich holati va yashirin ulanishlarni almashtirmaydi.
Sxema yo‘q bo‘lsa nima qilish kerak?
Qalqonni kuchlanish ostida mustaqil tekshirmang. Malakali mutaxassis apparatlar, liniyalar, N va PE tizimini aniqlab, amaldagi holat bo‘yicha tushunarli sxema va markirovka tayyorlashi kerak.
Ushbu o‘zbekcha tarjimaga normativ hujjat sifatida tayanish mumkinmi?
Yo‘q. Bu tushuntiruvchi material. Muallif o‘zbek tilining ona tilida so‘zlashuvchisi emas. Rus tilidagi original normativ hujjatlar, sxema va ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmalari ustun hisoblanadi.
O‘qishni davom ettirish
O‘zbek tilidagi tegishli materiallar
Normativ asos
- ПУЭ, глава 7.1 «Электроустановки жилых, общественных, административных и бытовых зданий».
- СП 256.1325800.2016 «Электроустановки жилых и общественных зданий. Правила проектирования и монтажа», amaldagi o‘zgartirishlari bilan.
- ГОСТ 32395-2020 «Щитки распределительные для жилых зданий. Общие технические условия».
- ГОСТ IEC 61439-3-2015 «Устройства комплектные низковольтные распределения и управления. Часть 3. Распределительные щиты, предназначенные для управления неквалифицированными лицами».
- ГОСТ Р 50571.5.53-2013 «Выбор и монтаж электрооборудования. Отделение, коммутация и управление».
- ГОСТ Р 50571.5.54-2024 «Заземляющие устройства, защитные проводники и защитные проводники уравнивания потенциалов».
- ГОСТ 33542-2015 «Идентификация проводников посредством цветов или буквенно-цифровых обозначений».
Normativ hujjatlar yangilanishi mumkin. Ish bajarishdan oldin ularning amaldagi rus tilidagi tahriri tekshirilishi kerak.